Тааттаттаа5ы лицей

 тѳрүт культуратын учуутала,

Аргунова Лидия Петровна

XXI үйэ5э киһи-аймах өйө-санаата, оло5ун сыаналааһына, үөрэххэ дьулуура, духуобунай көрүүтэ культурнай, философскай  тирэхтэниитэ киһиэхэ эргиллии, кинини сыаналааһына туһуланар. Үөрэх ситимигэр «Киһи айыл5ата», «Дууһа экологията» диэн духуобунай суолталаах өйдөбүллэри киллэрии мээнэ5э буолбатах.

«Киhи барыта айыл5анан тыыннаах. Айыл5а сокуоннарын ким билэ сатыыр, харыстыыр, тупсарар, байытар-ол буолар киhилии киhи» диэн этэн турардаах А.Е. Мординов. Саха төрүт  культуратын предмет быһыытынан үөрэтии бу проблема5а сүрүн тирэх буоларын таһынан, ураты педагогическай  усулуобуйа быһыытынан  улахан суолталаах. Үѳрэхтээhин философиятын чинчийээччи Л.А. Степашко «Философия и история образования» бэлиэтииринэн: «Духовное саморазвитие человека устраивается в преодолении «одноместностей» духовного мира, создании всех новых индивидуальных смыслов, присвоении все новых духовных ценностей, в непрерывном процессе «выстраивания себя» как нравственной, самостоятельной, творческой личности. Ядро духовности-присвоенной личностью ценностей». Бу санааттан ситимнээн, киhи, үүнэн-сайдан иһэр о5о личность быһыытынан сайдыыта айыл5атыттан улахан тутулуктаах. Онон, үөрэтии ситимэ ону учуоттаан о5о ис көрүүтүн, сайдар өрүттэрин чинчийэр. Бу предмети оскуола5а үөрэтии методикатын ис тутулун сайыннарарга маннык өрүттэри ыйыахха сөп:

  1. Культурологическай, историческай суолтата, о5о төрөөбүт норуотун культуратын историятын билиитэ уонна культурологическай, философскай таһымын билиитин иңэрии.
  2. Предмет уратытынан буолар педагогическай олуктар: о5о анаарар, ырытар дьо5урун, сатабылын (компетенциятын) сайыннарар тиһиктэр.

Төрүт культура предметин оскуола5а үөрэтиигэ маннык педагогическай  тиьиликтэри принциптэри туттуохха сөп:

  1. Саха норуотун культуратын үүнэр көлүөнэ5э тиэрдии, дьиң историческай чахчыларга оло5уруу.
  2. Норуот итэ5элин үөрэнээччигэ сөптөөх гына сааһылаан, духуобунай культура ураты философскай суолтатын тиэрдии.
  3. Төрүт культураны үөрэтии билиңңи олох ирдэбилигэр, сайдыытын тиһигэр, сатабылларга (компетенцияларга) оло5уруу.

Манна тирэ5ирэн, биир сүрүн принцибинэн культураны киhиэхэ сыhыаран , «киhи уонна культура» диэн идеяны ѳрѳ тутан, олоххо киллэрии буолар.

Культура тѳрүттэригэр оло5уран үѳрэтии киhи –аймах историята, айыл5аны кытта биир быстыспат ситимнэрин ѳйдѳтѳр. Онон , үгэс культура сыаннаhын быhыытынан улаатан эрэр о5ону сайыннарыыга тѳһүү кѳдьүүстээх норуот педагогикатын ураты кѳстүүтэ буолар. Бу үѳрэтии культурфилософскай оло5о тѳрүт культураны үѳрэтии методикатыгар биир сүрүн актуальнай проблеманан буолар. «Общекультурная проблема современности «экологизация духа» в исканиях философско-педагогической мысли приобретает и аспект: «образование как непременное и обязательное движение духа» в процессе осознание мира, себя в мире и мира в самом себе-развитие способности и рефлексии. Данный подход в трактовке образовательного процесса отнюдь не сводится к «надстройке», «дополнению» его содержания. Он представляется стержневым, системообразующим в отборе и конструировании образовательного материала, ценностно насыщающим содержание образование».

Онон тѳрүт культура предметин үѳрэтии культурфилософскай олуга чопчуланан, үѳрэтии методикатын ис хоhоонугар уларыйыы киирдэ5инэ эрэ, о5о культура сыаннастарын анааран, сыаhалаан ѳйдѳѳтѳ5үнэ эрэ сыhыана уларыйыан сѳп.

Биһиги туруорар сорукпутунан, хайдах быһыылаахтык о5о анаарар дьо5урун сайыннарыахха сөбүй? Анаарыы, анаар диэн тугуй? Анаар диэн ыраа5ы, киэни, уйаара-кэйээрэ биллибэти хабан кер, одуулаа. КиЬи биллибэт-кестубэт эйгэни туохтын тѳрүтэ буолар. О5оха эмит холоон, тэннээн керуутэ буолар. Онон анаарыы- ѳбүгэ кѳрүүтүн ѳйдүү сатааһын, ырытан, сааhылаан ырытар дьо5ур сайдыытын терутэ буолар. О5о ис айыл5атын арыйар, дьо5урун сайыннарар, хайдах салаллан сайдан иЬэрин билгэлиир, олохтоохтук толкуйдуур, сахалыы саныыр ньыма ситимэ, сатабылы уескэтэр ньыма. Анаарыы уескуур тирэ5инэн тус керуу буолар. Керуу уонна Анаарыы  уескуур олугунан буолар билии.

Үѳрэнээччи анаарар дьо5урун сайыннарар сыалтан уруокка тэңнээн керуехтээх, онтукатын бырайыак оңорон дакаастыахтаах уонна бэйэтигэр тумук оностуохтаах. Бу ньымалары уруокка септеехтук туЬаннахха о5о ис айыл5атын арыйыахха, сатабылларын сайыннарыахха сеп.

Анаарыы кеметунэн 4 сурун сатабыллары сайыннарыы:

  1. Информационная (септеех информацияны хомуйуу, туЬаныы сатабыла)
  2. Коммуникативная (санарар, бодоруЬар сатабыл)

3. Проблемная (проблеманы бэйэтэ быЬаарар сатабыла)

4. Кооперативная (белеххе сатаан улэлиир сатабыл)

Уруокка уерэнээччилэри саастарынан керен араас сорудахтары биэриэххэ сеп. Холобурга, 8 кылаастарга «Ɵксѳкүлээх Ɵлѳксѳй уонна хомус» диэн уруок технологическай картатын кердеребун. Манна

1.Хомуска оонньооЬун (турукка киллэрии)

2.ХоЬоону аа5ыы, ырытыы. Сорудахтары белегунэн толоруу

3. Хомус историята. Араастара, оонньуур ньымалара

4. Практическай дьарык

5. Диктант

6. (МОДЕЛЬ) –Эьиги хомус тыаЬын тугу кытта сибээстиигитий?

7.Синквейн (хоЬоон айыы)

8. Рефлексия.

9. Дьиэтээ5и улэ. Соруда5ы биэрии.

Онтон 9 кылаастарга уол уонна кыыс, дьиэ кэргэн билиҥҥи кэмҥэ хайдах буолуохтаахтарыгар модель оҥотторон кердеххе, о5олор олус учугэйдик онорон таЬаараллар

 Үрдуку кылаас о5олоругар «Саха бала5анын тыыннаах айылгыта» диэн тема5а культурологическай уруок ыытыахха сеп. Манна судургу тутуулаах ебүгэ бала5анын тыыннаа5ымсытан, микрокосмос быһыытынан кыыс дьүһүлгэнигэр холоон көрүү.

О5олорго маннык толкуйдатар культурологическай олуктаах уруоктары ыыттахха о5о уЬуну-киэни толкуйдуу, инникитин ырыта уерэнэр. Бу уруокка о5о:

1. Сэһэргиир. Дьону кытта алтыhыыта, биир тылы булуута;

2. Өйдүүр. Ыраа5ы, киэңи анаарыыта;

  • Түмүктүүр. Сөптөөх толкуйу тобулан таhаарыыта;
  • Бу сатабылларын (компетенцияларын) билиитин олоххо туһаныыта.

Үөрэнээччи культура ис культурфилософскай суолтатын иңэринэн, билиңңи сайдыылаах кэмңэ эппиэттиир, тэңнээн көрөр дьо5урдаах, сатабыллаах (компетентнай) сайдан, үөрэнэн тахсарыгар анаарар дьо5урун сайдыыта суолтата биллэн туран олус улахан.

БиЬиги кэтээн керуубутунэн, саха о5ото ис –иЬиттэн бэйэтэ керуулээх.

  1. Үөрэнээччи анаарар дьо5ура сайдыан сөп, өскөтүн төрүт культура уруогун үөрэтии методиката культурфилософскай төрүккэ чопчуланан, сааһыланар түбэлтэтигэр;
    1. Уруок культурфилософскай идеята алтыһыы төрүөтүгэр (интеграция): үөрэтии-анаарыы арыллыыта, тэңнэбил, сыанабыл тэңнии тутуллан үөрэтии сыалын-соругун быһыытынан туһуланар буолла5ына.

Анаарыы бу ураты керуу, санаа, толкуй, онно о5ону уерэтэр, уЬуйар олус интириэЬинэй педагогическай ирдэбил буолар. О5о санаата, толкуйа мунура суох, айар, сыаналыыр дьо5ура сайдар терут олуга буолар.

Туhаныллыллыбыт литература:

  1. Афанасьев П.С. Саха тылын быhаарыылаах кылгас тылдьыта.-Дьокуускай, 1994, 19С.
    1. Попов Б.Н. Авксентий Мординов. — Якутск: 2002.-224с.
    1. Степашко Л.А. Философия и история образования- М.: Московский психолого-социальный институт. Флинта, 1999.-272 с.
    1. Фарман И.П. Теория познания и философия культуры.-М.:2001
Тѳрүт култуура уруогар о5о толкуйун, анаарар сатабылын сайыннарыы

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *