Предпосылки зарождения кластерно-коллаборативной среды или традиции как точки самоорганизации,   задающие приоритетные векторы, содержащие скрытые смыслы, ценности, традиции, отличающиеся глубиной, силой и направлением развития не только в улусе, но и в Республике Саха (Якутия), на которых основывается  открытое образовательное пространство улуса:

Баягинский наслег Таттинского улуса Республики Саха (Якутия). Наслег живет и работает по девизу “Баайаҕабыт туһугар, барыбыт туһугар” (“Все за Баягу, все за всех”). Человеку, нуждающемуся построить дом, приходят в помощь мужчины и в майские праздники к желанию приходит счастливый финал, достигается цель. В данном случае, работает неписаный закон жизни “Сегодня ты помог – завтра тебе помогут».

Усть Амгинский наслег Таттинского улуса республики Саха (Якутия). Разработана и реализуется программа духовного развития (автор М.П.Прокопьева), включающая проекты, основанных на связи “Человек-Природа”. В силу этого, 95% населения имеет подсобное хозяйство и занимается животноводством.

Тыарасинский наслег Таттинского улуса Республики Саха (Якутия). Внедряется программа здорового образа жизни, формирующая среду и инициативу детей и взрослых, направленной на укрепление здоровья. В этом году наслег занял второе место в региональном этапе республиканского конкурса “Спорт и культура – селу” и самое главное, 53% выпускников школы данного наслега учится в высших и средних учебных заведениях.

Игидейский наслег Таттинского улуса Республики Саха (Якутия). В наслеге создан музей народной педагогики (автор А.П.Варламова). Работой данного музея можно считать, что сегодня состав учителей-мужчин улуса пополняется молодыми учителями-мужчинами, выходцами из данного наслега.

Управлением культуры Таттинского улуса (автор Егорова М.Е.) с 2009 г. инициируется и учреждается на уровне республики стипендия Л.Н.Турнина, пропагандиста варганной музыки, истинного носителя традиционной игры на хомусе для студентов и молодежи до 23 лет.

Каждый год инициируются и учреждаются самими спортсменами, а также семьями и друзьями спортсменов на уровне республики соревнования на призы В.Андросова, Г.Попова по вольной борьбе, П.Каратаева по масреслингу, Г.Власова, Э.Огонерова, П.Агаблева по волейболу, братьев Ючюгяевых, И.Кочкина по вольной борьбе, Н.Куличкина по боксу, А.Михайловой по лыжным гонкам. Все они продолжают традиции “золотого века” меценатов Якутии, начатых еще с 1860 г. комитетом благотворительности.

Еще одна традиция, которая живет в каждом селе, это подледная рыбалка. Из улова достается каждому, принимавшему участие и каждому ветерану наслега.

Концептуальная идея: модельное представление  Б.Ф.Неустроевым-Мандар Уус Личности “Киһи Сыдьаайа”.

 В книге «Айыы тыла. Ойуу тыла»  (Язык духовности. Язык символов)  Мандар Уус обобщил систему образования народа саха «Уһуйуу»: «Үс хос бөҕө-таҕа бүтүн күрүөлээх үс Улуу Ийэлэрэ – Ийэ Кута, Ийэ Өйө, Ийэ Тыла биир тэҥҥэ сайдыбыт Киһи Сыдьаайа» [1, c. 206], (Светлая Личность прочной энергетической изгороди, обусловленной гармоничным сочетанием великой триады: души, разума, языка). Где “Ийэ кут” (мать-душа) – духовная потребность, “Ийэ өй” (мать-ум) – природно-логический способ мышления, “Ийэ Тыл” (мать-язык) – язык мировосприятия и миропознания, “Үс хос бөҕө-таҕа бүтүн күрүө” – спирали развития “сайдыы ыыра”, как результат трехступенчатой системы образования “Уһуйуу”, «Киһи сыдьаайа» – энергия Сүр, представляется как творческая, гуманная Личность. Модель «Киһи сыдьаайа», представленная академиком на рисунке 1, — глобальная цель системы образования. “Ийэ Кут”, “Ийэ Өй”, “Ийэ Тыл” – локальные цели системы образования, “Үс хос бөҕө-таҕа бүтүн күрүө” – спирали развития “сайдыы ыыра”, как результат трехступенчатой системы образования “Уһуйуу”, в ходе которого равномерно развиваютя “Ийэ кут”, “Ийэ өй”, “Ийэ Тыл”.

 

Цель  и задачи реализации идей Открытого образовательного пространства:

— создание условий для максимального развития способностей и творческого потенциала всего населения и их самореализации в различных видах  деятельности, профессионального самоопределения в соответствии со способностями;

— создание достаточно привлекательных рабочих мест, что, в свою очередь, повысит привлекательность улуса для населения близлежащих улусов;

— привлечение инвестиций в образовательную систему для подготовки школьников на освоение наукоемких и высокотехнологичных специальностей.

— повышение качества самообразования для воспроизводства самой образовательной системы;

— повышение уровня жизни населения и качества услуг в культурно-образовательной сфере.

Принципы, основанные на общенациональных ценностях и идеях Олонхо народа Саха: целостность социокультурного и культурно-образовательного пространства; гуманность диалога культур; общность природосообразных ценностей; открытость образовательного пространства; социальная ответственность.

 

Этапы реализации идеи Открытого образовательного пространства:

Этап 1.  Концептуальный. Разработка концепции, проектирование и моделирование единого культурно-образовательного кластера для развития инновационной инфраструктуры.

Этап 2. Проектный. Консолидация и интеграция ресурсов и усилий научно-образовательного, практико-ориентированного, инновационного пространства для развития и эффективности инновационной экономики.

Этап 3. Рефлексивный. Социальное и духовное конструирование общества в целях устойчивого развития человеческого капитала.

 

Механизмы реализации проекта:

Управление пространством ведет Координационный совет: главы, руководители центров, общественные объединения, предприниматели.

Опорные образовательные центры: Мандар кыһата, Экоцентр, Агрошколы, Сатабыл, Черкехский образовательный центр, Музыка для всех, Харбалахский образовательный кластер.

Единый комплексный план работы улуса.

Проектная работа: Саха саарыннара (Выдающиеся Личности народа саха); Үөрэҕирии биэс тирэҕэ (Пять китов образования); Түмсүү – төлкө төрдө (В единстве – сила); Эр киһи — олох уйгутун тутар күүһэ (Мужчина сотворен Творцом будущего); Мин доруобуйам — мин илиибэр (Мое здоровье в моих руках); Ыал туруга — нэһилиэк сиэркилэтэ (Семья – зеркало наслега); Үүнэ, чэчирии тур, мин Тааттам (Процветай, моя Таатта); 21 үйэ киһитин үлэ киэргэттин (Человек ХХI века – творец мира); Тыа сирэ – саҥа сыһыан – тирэхтээх сайдыы (Инновации: устойчивое развитие сельских территорий ); Айыы киһитэ аһыныгас, күн киһитэ көмүскэс (Человек Айыы – творит добрые дела); Дойдубун билиим – ураты күүс (Родной край – источник силы); Аан дойдуга – биир иллээх дьиэ кэргэнинэн. (В единой культурной семье)

Ожидаемые результаты: Повышение качества жизни каждого жителя улуса. Устойчивое развитие улуса.

 

 

Открытое образовательное пространство

 Таттинского улуса

«ТААТТА САЙДАР ЭЙГЭТЭ»

Таатта улууһун уопсай иэнэ 18984 кв.км. тэҥнэһэр. Улууска 14 муниципальнай тэриллии баар. Таас чох, минеральнай тутуу матырыйааллара: кумах, туой, бутовой таас, кумах гравий булкаһыгын саппаастара бааллар, уопсай иэнэ 4.3 тыһ. гааҕа тэҥнэһэр. Киин куораты кытары “Халыма” федеральнай суолунан, Алдан өрүскэ уу суолунан сылдьыһыы баар. Таатта улууһа хоту улуустарга аартыгы арыйар.

Таатта улууһун социальнай–экономическай сайдыыта саҥа макроэкономическай  балаһыанньа сабыдыалыгар сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллар.

2017 сыллаахха нэһилиэнньэ ахсаана 16358 киһиэхэ тэҥнэстэ. 2016 сылы кытары тэҥнээтэххэ, 170 киһинэн улаатта. Дьон промышленнай улуустарга көһүүтэ  аҕыйаата.

Социальнай эйгэ тыын кыґал±алара:

— оскуолалары уонна уһуйааннары тутууга үп-харчы тыырыыта – тирээн турар сµрµн  боппуруос. Бүгүҥҥү күҥҥэ оҕону 3 сааһыттан уһуйаанынан хааччыйыы 100 % тэҥнэһэр; орто үөрэххэ киирии 63%, үрдүк үөрэххэ киирии 33% тэҥнэһэр. Республикаҕа техническэй уонна рабочай специальностарга наадыйыы кµµґµрбµтµн быґыытынан, Харбалаахха оскуоланы уонна лицейи холбоон Ґірэтэр киин тэриллибитэ республикаҕа бастакы уопут буолар. Ытык-Күөллээҕи 2 нүөмэрдээх орто оскуола дуальнай үөрэхтээһини олоххо киллэрэн, орто үөрэҕи уонна идэни тэІІэ дьүөрэлээн µірэтэр. Агротехнология хайысхатынан үлэлииргэ туһуламмыт бырайыагынан улууска 6 агрооскуола хаһаайыстыба тэринэн биир ситим буолан үлэлиир. Улуус, нэһилиэк дьаһалталара, дьарыктаах буолуу киинэ уонна бааһынай хаһаайыстыбалар ійіін, сайыҥҥы үлэ уонна сынньалаҥ лааҕырдарын сөргүтүү саҥа сүүрээн быһыытынан тэриллэн, сыллата 100-чэкэ оҕо сайыҥҥы кэмҥэ хамнас аахсар кыахтанна. Оскуолалар бааһына сирин сөргүтэн, туорахтаах культуралары, оҕоруот аһын араас көрүҥүн үүннэрэн оскуолалары уонна уһуйааннары бэйэ үүннэрбит бородууксуйатынан хааччыйаллар.

Таатта улууһа ібµгэ са±аттан республика культурнай сайдыытын тµстэспит ытык сиринэн биллэр. Таатта чулуу ыччата автономияны туруорсан, сэбиэскэй былаас олохтонорун, саха интеллигенцията үөскүүрүн ситиспиттэрэ.  Ол курдук бастакы тылдьыт, бастакы буукубаар, бастакы уур-уран айымньы Тааттаҕа суруллубуттара.  Кµн бµгµІІэ диэри улууспут ийэ тылы, төрүт дьарыгы, өбүгэлэрбит олохторун-дьаһахтарын көрдөрөр музейдары, ытык сирдэри, сахалыы өйү-санааны тутан олорор уратылаах. Ол эрээри идэлээх ыччат тыа сиригэр төннүбэт буолуута,  дьиэ-уот эргэриитэ  үлэни атахтыыр, бюджет тэрилтэлэрэ эрэ сµрµннээн дьоІІо-сэргэ±э µлэни хааччыйа олороллоро баар суол.

 Доруобуйа харыстабылын салаатыгар   тирээн турар кэм ирдэбиллэригэр  эппиэттиир техническэй-материальнай база, оборудование тиийбэтэ сүрүн кыһалҕабыт буолар.

Олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатыгар энергияны харыстыыр үлэ салҕанар. Уот ситимин тэрилэ улууска 80% эргэрбитин суотугар уот барыыта, араас таґымнаах авария ахсаана элбээтэ.

Улуус экономиката сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатыттан турар. Бу салаа±а оҥорон таһаарбыт табаары хаһааныы, батарыы кыһалҕалара, суол-иис мөлтөҕө, техника эргэриитэ, сиргэ үлэ бытаарыыта мэһэйдэри үөскэтэр.

Бу кыһалҕалары стратегическай сыалбыт – туоратарга төрүт өбүгэ үөрэҕин кэм ирдэбилин кытта дьүөрэлээн, дьон үлэлээх, дьарыктаах, дохуоттаах буолуутун ситиһии, дьон олоҕун тупсарыы, µлэґит орто сааһын үрдэтии буолар.

 

    Онуоха «Таатта иитэр-үөрэтэр эйгэтэ» диэн культурнай- образовательнай кластер бүгүн судаарыстыбаны, уопсастыбаны, бизнеһи биир сыалга-сорукка түмэр.  Төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолууга, дойду норуот туһугар эппиэтинэһи сүгэр, байытар, сиппит хоппут личноһы иитэн таһаарыыга, идэлээх буолууга туһаайан уон икки бырайыагы аттаран үөрэхтээһин, культура, доруобуйа харыстабыла, спорт ситимнээх үлэни тэрийэллэр. «Саха саарыннара»,  «Үөрэҕирии биэс тирэҕэ», «Түмсүү – төлкө төрдө», «Эр киһи — олох уйгутун тутар күүһэ», «Мин доруобуйам — мин илиибэр», «Ыал туруга — нэһилиэк сиэркилэтэ», «Үүнэ, чэчирии тур, мин Тааттам», «21 үйэ киһитин үлэ киэргэттин», «Тыа сирэ – саҥа сыһыан – тирэхтээх сайдыы», «Айыы киһитэ аһыныгас, күн киһитэ көмүскэс», «Дойдубун билиим- ураты күүс», «Тааттам аата ааттаннын» сµрµн бырайыактар чэрчилэринэн араас хабааннаах µлэ ыытыллар.  Маннык тэринии  баар кыа±ы түмэн (өй-санаа, духуобунас, үп-харчы, оҥорон таһаарыы) улуус бэйэтин хааччынар ситимин үрдэтиигэ тиэрдиэхтээх.

Ол курдук оҕону, ыччаты иитиигэ, улуус кэскилин оҥорууга “Ґөрэхтээһин 5 тирэҕэ” бырайыак сүнньүнэн:

  • 2030 сылга диэри агрооскуолалар харчы оҥорор үөрүйэхтээх дьиҥнээх сир хаһаайыттарын иитэн таһаарыыга бол±омтолорун ууруохтаахтар.
  • “Эко ситим” хайысха±а иитэр-үөрэтэр тэрилтэлэр дойудубут экологическай туругун чинчийэн, тулалыыр эйгэбит чөл туруктаах, тупсаҕай буолуутун µлэлиэхтэрэ.
  • «Музыка для всех» бырайыак чэрчитинэн оҕо музыкальнай оскуолаларыгар, филиалларыгар тэриллибит баянистар түмсүүлэригэр, оҕо филармониятыгар тирэҕирэн, уһуйааннарга, оскуолаларга музыкальнай үөрэхтээһини 2030 сылга 100% тиэрдии уонна профессиональнай идэ таһымыгар тахсыы соруга турар.
  • Техническэй өйү-санааны сайыннарыыга А. Е. Мординов аатынан Тааттатааҕы лицей сүрүн тирэх буоларын быґыытынан, лицей материальнай-техническэй базатын саҥардыы ирдэнэр.
  • Оҕо, ыччат кэм ирдэбилигэр эппиэттиир сөптөөх идэтин талыытыгар болҕомто ууруллуоҕа.
  • Харбалаахтааҕы үөрэх киинигэр саҥа оробуочай идэлэргэ специалистары үөрэтии күүһүрүөҕэ.

“Тыа сирэ – саҥа сыһыан тирэхтээх сайдыы” өр сыллаах бырайыак иһинэн стратегическай хайысха±а:

Бастакытынан,

нэһилиэктэр икки ардыларынааҕы тыын суолталаах суоллары үлэлии турар федеральнай, республиканскай программаларга сыґыаран тупсарыы µлэтэ салгыы барыахтаах. Манна федеральнай үбүнэн оҥоһулла турар Туора Күөл суолун тутуутун түмүктээн, бырайыага бүппүт Дэбдиргэ суолун оҥорон, бастакы уочаракка турар Баайаҕа, Даайа-Аммата суолларын федеральнай программаҕа салгыы үлэлэһэн тутуу киирэр. Нэһилиэктэр икки ардыларынааҕы суоллары тупсаран, тыа киһитэ оҥорон таһаарбыт бородууксуйатын батарар, харгыһа суох дьон кэлэр-барар, сайдар, дохуоту киллэринэр кыаҕын улаатыннарыахпыт.

Иккиһинэн,

Билигин оптоволоконнай сибээс 14 нэһилиэктэн биэһин эрэ хабарынан, сибээс бу кірµІэ холбонуута тэтимирэн, интернет ситимэ нэһилиэктэри ааһан, алаастарга олорор сайылыктарга тиийэ холбонор, аан дойдуну кытта сибээһи олохтуур, электроннай салайыыны кытары тэҥҥэ дьүөрэлээн, нэһилиэнньэ дьиэтиттэн тахсыбакка бары кыһалҕатын быһаарар усулуобуйатын тэрийиэхтээхпит.

Үсүһүнэн,

тыа сиригэр уот ситимин саҥа кэм ирдэбилинэн тупсаран, нэһилиэктэргэ, кыстыктарга, сайылыктарга тиэрдиэхтээхпит.

Төрдүһүнэн,

тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар научнай тірµккэ олоҕуран, племенной үлэни күүһүрдэн, бөҕө тирэхтээх кормовой базаны тэрийэн, сүөһүттэн ылар бородууксуйаны улаатыннарыыга интенсификациялаан, биир ынахтан 3000-3500 үүтү ылары ситиһиэхтээхпит. Пищекомбинат оҥорон таһаарыытын саҥа технологияларынан улаатыннаран, кыаҕын толору туһанан, хоту арктическай улуустары бэйэбит бородууксуйабытынан хааччыйыахтаахпыт.

Бэсиһинэн,

айыл±а±а уонна тулалыыр эйгэ±э хорумньуну таһаарбакка улуус экономическай уонна оІорон таґаарар кыамтатын сайыннаран, производство саҥа ньымаларын олоххо киллэриэхтээхпит.

2030 сылга диэри таас чо±у хостуур “Төлөн” промышленнай тэрилтэ оҥорон таһаарар энергиятын саҥа көрүҥнэрин ылар уонна чох хостонор кээмэйин µксэтэр соруктаахпыт.

“21-с үйэ киһитин үлэ киэргэттин” бырайыакка дьон өйүн-санаатын уһугуннаран, баар кыахтары арыйан, таһыттан киирэр инвестициялары күүһүрдэн:

  • аччыгый уонна бөдөҥ тэрилтэлэр оҥорон таһаарар бородууксуйаларын элбэтиигэ туһаайбыт бырайыактарын ійµіхпµт;
  • экономика тутаах чааһыгар сабыдыалы оҥорор аччыгый уонна орто урбаан кыаҕын ылыытыгар үлэни тэрийэн, нэһилиэнньэҕэ өҥөнү оҥоруу хайысхаларын µксэтиигэ µлэлиэхпит. БилиІІи туругунан үлэлээн хамнас аахсар дьон уопсай ахсааннарыттан урбаанньыт 10% ылар буоллаҕына, 2030 сылга диэри бу кірдірµµнµ 30%-Іа тиэрдиэхтээхпит.
  • Олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын бас билии араас көрүҥүн туһанан сайыннаран, хас биирдии ыал киин ититэр ситимІэ холбонорун хааччыйыахтаахпыт.
  • Таатта ураты µгэстэригэр олоҕурбут «Алгыстаах Таатта” бырайыагынан олохтоох туризм таґымын республика эрэ иґигэр буолбакка, Россия, аан дойду эйгэтигэр таьааран сайыннарыахтаахпыт, хас биирдии саха киґитэ Таатта сиригэр ыалдьыттыырын,  Ытык Таатта ыһыаҕа улуус музейдара, олохтоохторо кыттан, событийнай туризм быґыытынан сайдарын ситиґиэхтээхпит.
  • “Олоҥхо дойдутун оонньуурдара” бырайыак иґинэн сахалыы толкуйу сайыннарар араас оонньуурдары оҥорор сыах тэрийэн элбэх оҕолоох, үлэтэ суох төрөппүттэр дохуот киллэринэр усулуобуйаларын хааччыйар соруктаахпыт.

“Мин доруобуйам – мин илиибэр” бырайыак µлэтигэр оҕону, ыччаты, нэһилиэнньэни эт-хаан өттүнэн чэгиэн буолууга, физическэй культуранан, спорт маассабай кірµІнэринэн дьарыктанарга, чөл олоҕу тутуһарга туһаайар маннык соруктар тураллар:

  • 2030 сылга доруобуйа харыстабылын салаатыгар аныгы технологиянан сэбилэммит поликлиника дьиэтин саҥардыы;
  • улууска иһэр ууну ыраастыыры уонна хаһаанары хааччыйыы;
  • 2026 сылга республикабыт норуоттарын спортивнай оонньуулара Тааттаҕа ыытылларын ситиһии;
  • Ытык-Күөллээҕи культура-сынньалаҥ паркатын спортивнай киин оҥоруу;
  • И. Г. Федосеев аатынан о±о спортивнай оскуолатын интернат дьиэтин үлэлэтэн, улахан спорт тµґµлгэтигэр тахсар ситими тэрийии;
  • Доруобуйаларынан хааччахтаммыт дьон спорт көмөтүнэн олоххо ситиһиилээх буолууларыгар µлэлэґии;
  • Біх то±ор свалкалары бэрээдэктээһин, утилизация саҥа технологияларын туттан туһаҕа таһаарар ньымалары тобулуу, олоххо киллэрии.

“Түмсүү төлкө төрдө” бырайыак иһинэн бүгүн улууска 220 общественнай түмсүү, 25 регистрациялаах түмсүү µлэлиир эбит буолла±ына:

  • 2030 сылга диэри общественнай түмсүүлэр туґунан институт быґыытынан улуус сайдыытыгар сүрүн күүс буолалларын ситиһиэхтээхпит;
  • Мандар Уус кыһата сыл аайы республикаттан 3000 кэриҥэ улахан дьону, 80 оҕону төрүт дьарыкка уһуйарыгар, дьарыктаах буолууга кі±µлµµрµгэр µлэ барыахтаах;
  • Идэлээх дьон түмсүүлэрин тэтимин үрдэтэн, көдьүүстээхтик салайар саҥа кэм дьонун үүннэриэхтээхпит;
  • Тааттабытыгар биир санаанан улуус сайдар тосхолун ситиһэр сыалга уонна үлэ±э түмсүөхтээхпит.
  • Улууска, дойдуга олорор араас омуктарга доҕордуу сыһыан сайдыытыгар µлэ араас кірµІнэрэ барыахтара.

«Саха саарыннара» бырайыак улуус инники сайдыытыгар биир сүрүн бырайыак буолар. Онон,

  • Тааттаттан куорсун анньан тахсыбыт улуу дьоммут ааттарын үйэтитии тиһигин быспакка нэһилиэк, улуус, республика таһымнарыгар анал программанан ыытылларын ситиһиэхтээхпит.
  • Таатта улууһун сирин-дойдутун µірэтиигэ эркээйи быґыытынан хас биирдии нэһилиэк топонимика±а ыйынньыга оІоґуллуохтаах.
  • Музейдарбыт, ытык сирдэрбит виртуальнай эйгэ тиґигэр киирэн, аан дойду билсэ олорорун тэрийиэхтээхпит.
  • Ытык дьоммут тіріібµт тµілбэлэрин биир ситиминэн туристическай маршруттары оІоруохтаахпыт.
  • Таатта — саха омук тірµт дьарыгын, культуратын, духуобунай ійµн-санаатын, баайын сырдатар көмүскэллээх сир буоларын ситиһиэхтээхпит.

«Эр киһиолох уйгутун тутар кµµґэ» бырайыак эр киһини сирдьит, сырдатааччы, білµґµік быґыытынан сайыннарар бырайыак буоларын инниттэн:

  • Саха омук духуобунаһын тар±атааччы Өксөкүлээх Өлөксөй, саха искусствотын саҕааччы Алампа, саха автономиятын төрүттээччи П.А.Ойуунускай общественнай, политическай, культурнай суолларын кэҥэтиигэ түмсүүлээх. тэтимнээх үлэни тэрийиэхтээхпит.
  • Эдэр салайааччылары иитэр µлэни дириІ ис хоһоонноон, кинилэр сатабылларын тэтимнээхтик сайыннарыахтаахпыт.
  • Оҕо, ыччат дьо±урун арыйыыга оҕо уһуйааннарыттан са±алаан үлэ былааннаахтык, далааґыннаахтык барыахтаах.

Хас биирдии тыа сирин ыала уйгута-быйаІа µксµµрµгэр туґуламмыт «Ыал туруга — нэһилиэк сиэркилэтэ» бырайыак үлэлиир:

  • эдэр ыаллары олорор дьиэнэн хааччыйыыны ситимнээхтик салҕыахтаахпыт.
  • тыа хаһаайыстыбатыгар дьиэ кэргэнинэн µлэлиир ыаллары өйүүр республиканскай программаларга кыттыыны тэрийиэхтээхпит.
  • кырдьаҕас кілµінэ дьиэлэрин ірімµіннµµрµгэр тирэх буолар анал муниципальнай программаны үлэлэтиэхтээхпит.
  • чааґынай дьиэлэри киин ситимҥэ холбуурга Олох-дьаґах коммунальнай хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта ситимнээх үлэни ыытыахтаахпыт.

Тупсаҕайдык туттан олорууну сайыннарар сыаллаах  “Ґµнэ, чэчирии тур, мин Тааттам» бырайыак хас биирдии киґиттэн, ыалтан, нэһилиэктэн саҕаланар:

  • хас биирдии киһи дьиэтэ, тэлгэһэтэ, уулуссата, нэһилиэгэ, улууһа эргиччи хараҕы үөрдэр ыраас, тупсаҕай оҥоһуулаах буоларыгар кыһалларын ситиһиэхтээхпит.
  • хас биирдии оҕо, ыччат кімµскэллээх буоларын таґынан тулалыыр эйгэтэ тупсарыгар, туґалаах буоларыгар усулуобуйа оІоґуллуохтаах.
  • Дьон олорор эйгэтэ табыгастаах буолуутун (комфортность) тэрийииигэ (уу, суол, уот, дьиэ) кµµскэ ылсыахтаахпыт.

Аныгы кэмҥэ «Айыы киһитэ аһыныгас, күн киһитэ көмүскэс» бырайыак киһи быһыытынан сиэрдээх буолууга туһаайыллар:

  • Киһи киһиэхэ киһилии сыһыанын ірі тутан, кілµінэттэн кілµінэ±э µтµі µгэстэр сал±аналларын туґугар кыґаллыахтаахпыт.
  • Киһи киһитэ, Киһилээх киһи, Айыы киһитэ буолар суолу бука бары тутуһуохтаахпыт.
  • Хардарыта көмөлөсүһүү, бэйэ бэйэни өйөһүү тыыннаах эйгэ тутула буоларын ситиһиэхтээхпит.

«Дойдубун билиим — ураты күүс» бырайыак историяны µірэтэргэ, баары сыаналыырга, инникини торумнуурга туһаайыллар:

  • Улууска олорон, үлэлээн ааспыт дьон ааттарын ааттаан, олохторун суола µірэтэн, үтүө холобурдары үйэтитэн, историческай кэрчиктэр сайдалларын ситиһиэхтээхпит.
  • Хас биирдии киһи дойдутун историятыгар тирэх буоларын тэрийиэхтээхпит.

 «Тааттам аата ааттаннын» бырайыак:

  • хас биирдии Таатта олохтоо±ун олоҕо, үлэтэ, сайдыыта, улуус аатын кытта ситимнээ±ин, Тааттатын үтүө аатын аар саарга ааттатарын умнубат турукка иитиллиэхтээх.
  • улуус үлэтэ-хамнаһа, үтүө сонуннара иһитиннэрэр, көрдөрөр, сырдатар үлэлэр аныгы кэм ирдэбилинэн бириэмэтигэр түргэнник тарҕаналларын ситиһиэхтээхпит.

 

Бу үлэ барыта социальнай уонна бюджетнай политика механизмнарын сөптөөхтүк аттаран, тутуһан  олоххо киирдэ±инэ, нэһилиэнньэ баай уонна дьадаҥы араҥаларын араастаһыылара аччыахтаах, олох-дьаһах тупсан, хас биирдии дьиэ-кэргэн уйгута улаатыахтаах, орто саас үрдүөхтээх, байылыат олох кэлиэхтээх.  Таатта улууһун дьонун-сэргэтин олоҕун сүрүн ис хоһоонун арыйан, саха омук ийэ тыла, төрүт дьарыга харыстанан, улуус духуобунай киин быһыытынан көмүскэллээх буолар эйгэтэ µіскµіхтээх.