Суон тиит курдук сомоҕолоһон сылдьан

                    Сорукпутун ситиэҕиҥ, соргубутун тутуоҕуҥ!

                                                                                               (А.И.Софронов-Алампа)

Үөрэхтээһин Тааттаҕа аан бастакынан саҕыллыбыта

Урут ааспыт сылларга сахалары µірэххэ аан бастаан уґуйбут дьоннорунан бэрт кыра µірэх дуомнаах холуобунай сыылынайдар, олортон салгыы политсыылынайдар этилэр диэн суруйаллара. Ол эрээри бу тіґі да кырдьыктаа±ын, оруннаа±ын иґин, Таатталар µірэххэ-сырдыкка іссі быдан эрдэттэн, XVIII µйэ са±аланыа±ыттан ылата тардыспыттар эбит.

     «Начало грамоте в Таттинском улусе положено в 50-х годах минувшего (19) столетия Афанасием Ивановичем Сивцевым, уроженцем 2-го Жехсогонского наслега, только он один был грамотен из старинной родовитой семьи, вершитель учебы, который первым начал обучать своих семерых детей, сыновей и дочерей, грамоте сам с 1855 года. Глядя на него, лучшая часть населения начинает испытывать потребность в грамоте. Стали появляться то тут, то там домашние учителя из ссыльных и местных воспитанников Д.Д.Попова. Так отец Д.Д.Попов, этот маститый сподвижник протоиерея Дмитрия Хитрова, автора «Якутской Грамматики», добился того, что ему стали давать детей на обучение грамоте. Его ученики впоследствии стали наслежными писарями и домашними учителями у своих родичей».

Олортон Д.Д.Попов µірэппит о5олоро, В.Н.Бургаев уонна В.А. Аммосов 1880-с сыллартан са±алаан кыаллар со±ус олохтоох ыаллар о±олорун дьиэлэригэр µірэтэн барбыттар диэн архыыпка  суруллан сыталлар.

Таатта  киэн туттар уонна сµгµрµйэр киґитинэн протоиерей Димитриан Дмитриевич Попов а±абыыт этэ. Кини Саха сирин биир саамай тµІкэтэх, хараІа муннугар бµгэн олорбут, урут хаґан да үірэх диэни тµґээн да кірбітіх саха о±олорун 150 сыл анараа іттµттэн са±алаан, туох баар суруйар кумаа±ытыгар, уруучукатыгар, харандааґыгар тиийэ бэйэтин кэмчи хамнаґынан булан-талан итиччэ ахсааннаах о±олору µірэтии, киґи быґыытынан дьиІ-чахчы дьоруойдуу быґыы курдук сыаналаныан эрэ сіп.

     Онтон политсыылынайдар саха о±олорун µірэтиигэ  бары билиилэрин биэрэн туран,  былааннаахтык µлэлээбиттэрэ. Кинилэртэн биирдэстэринэн В.Кустаревскай буолар. Кини о±олору µірэппит дьиэтэ  «Кустаревскай оскуолата» диэн норуокка ааттанан, Хадаайыга кіґірµллэн турар.

Всеволод Михайлович Ионов о±ону билиини-кірµµнµ чахчы биэрэр гына µірэтэрэ. Бэйэтэ Боробул Куулатыгар Уда±ан Кыырбыт диэн сиргэ XIX µéý 90-ñ ñûëëàðûãàð îñêóîëà à´àí à±ûéàõ ñûë è´èãýð ñèí ýëáýõ î±îíó µ³ðýïïèòý.

Н.Г.Данилов этэринэн, Всеволод Михайлович Ионов — саха оло±ун, тылын, итэ±элин чинчийэн µірэппит норуодунай учуутал, эмчит. Саха сиригэр 27 сыл олорбута, онтон 15 сылын Уус-Таатта±а, Уолба±а, Тааттыныскайга уонна Дьохсо±оІІо олорор. Ити сылларга бэрт элбэх саха о±отун мунньан сурукка µірэппитэ, Саха сирин туґунан Икки экспедиция±а сылдьыґан µгµґµ чинчийбитэ, уопсай µірэх дьыалата кінірµн туґунан улууска да, куоракка да олорон бэрт элбэ±и оІорбута. Ионов уґулуччулаах учуутал быґыытынан киэІ билиниини, норуот тапталын ылбыта.

Ионов Бётлингк грамматикатын сурунан ылан саха тылын научнайдык µірэппитэ, сахаларга анаан саха тылыгар учебник оІорбута. 1890 с. Ионов бэйэтин словарнай уонна фразеологическай суруйууларын Пекарскайга биэрбитэ, кини «Тылдьытыгар» куруутун кіміліґірі. Кэргэнэ этнограф М.Н.Андросова- Ионова сахалыы ырыалары, остуоруйалары, олоІхолору толортуура уонна чинчийэрэ.

Всеволод Михайлович элбэх научнай µлэлэри бэчээттэппитэ: «Сахаларга тыа иччитэ»,  Сахалар итэ±эллэрин туґунан»,  «Хотой сахалар кірµµлэригэр», «Эґэ сахалар этиилэринэн», «Якутскай уокурук сахаларыгар», «Сµіґµнэн идэґэлэнии боппуруоґа», «Саха буквара», «Майскай эбэІкилэригэр сылдьыы». Ґірэ±и тэниппит, культураны билиґиннэрбит, дьону-сэргэни эмтээбит Дьуонап учууталы Таатта олохтоохторо умнубаттар.

Â.Ì.Èîíîâ îñêóîëàòà à´ûëëûàí áûäàí èííèíý äüèýëýðèãýð î±îëîðó µ³ðýòèèíýí äüàðûêòàíàí ñûëäüûáûòòàðà: Íåñòîð Ãðèãîðüåâè÷ Ñîêîëüíèêîâ (áûðààñ Ï.Í.Ñîêîëüíèêîâ à±àòà), Èâàí Àôàíàñüåâè÷ Ñèâöåâ óîííà àðûûé êýëèí êèíè óîëà Ìèñàèë Èâàíîâè÷ Ñèâöåâ (èêêèýí óëóó Àëàìïà ò³ð³³áµò òààéäàðà), Íèêîëàé Èâàíîâè÷ Ñëåïöîâ (Íüîìíüîîí Íüóêóëàé) óîííà êèíè óîëà Èâàí Íèêîëàåâè÷  Ñëåïöîâ (Íüîìíüîîí óîëà), аðûûé êýëèí Íüîìíüîîí Óéáààí ñî±îòîõ óîëà, ààòûðáûò àðààòàð Ïîëèêàðï Èâàíîâè÷ Ñëåïöîâ.

       Бу балачча иннинэ, Таатта±а Егор Дмитриевич Николаев I (университет µірэхтээх), Николай Афанасьевич Сивцев (Алампа тіріібµт таайа), Виктор Георгиевич Николаев, кини эдьиийэ Мария Георгиевна Николаева, П.Н.Сокольников (быраас), Пантелеймон Васильевич Попов, Фёдор Гаврильевич Сивцев диэн барыта µрдµк µірэхтээх 7 киґи баара бэрт элбэ±и этэрэ буолуо. Ол кэмІэ аІардас Дьокуускай куораппытыгар барыта 5 эрэ µрдµк µірэхтээх киґи олороро. Онтон Саха сирин атын 4 уокуруктарыгар, Бµлµµ эІэр улуустарга, ДьааІы улууґугар, Јлµіхµмэ уокуругар, онтон да атын хоту-со±уруу улуустарга биир да µрдµк µірэхтээх киґи суо±а диэн суруйаллар. Дьэ ол да иґин буолуо, Саха Национальнай архыыбын XIX µйэ иккис аІарынаа±ы кэми хабар докумуоннарга уонна Саха сиригэр тахсыталаабыт хаґыаттарга Таатта±а сыґыаннаах сонуннары аахтахха, хайаан да±аны «Грамотныйулус» диэн суруйбуттарын син элбэхтэ тµбэґэн аахпытым буолуо.  

  Е.Д. Андросов ыстатыйатыттан

        Маннык инновационнай өйдөөх дьоннор үйэлээҕи үөскэтэн күн бүгүҥҥэ диэри кинилэр түһэрбит оҥкулларынан улууспут иитэр-үөрэтэр эйгэтэ дьону  түмэр, сайдар уонна ыччаты сөптөөх суолунан салайар.